آخرین ویرایش : September 19, 2012

محمد مصدق

معروف به : مصدق السلطنه

تحصیلات


محل تحصیل


مناصب و مشاغل


نخست وزیر

حکومت پهلوی

( از ۱۳۳۰ه.ش. تا ۱۳۳۲ه.ش. )
محمد مصدق در دو دوره نخست وزیر ایران بود.
دورۀ اول: با امضای قانون ملی شدن نفت از سوی شاه و رسمیت یافتن آن، حسین علاء که بعد از رزم‌آرا نخست وزیر شده بود، استعفا کرد. اما در مجلس جمال امامی نماینده طرفدار دربار در حین مذاکرات به دکتر مصدق پیشنهاد نخست وزیری می‌نماید که برخلاف دفعات پیش این بار پذیرفت (1330ه. ش). به این شرط که در همان جلسه قانون خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس به تصویب برسد. در نهایت در تیر 1331، به دلیل عدم تفاهم با شخص شاه بر سر مسئلۀ ادغام نخست وزیری و وزارت جنگ، از سمت خود استعفا کرد.
دورۀ دوم: در پی تظاهرات در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ که به کشته شدن چند نفر انجامید، قوام، جانشین مصدق، به دلیل عدم پذیرش انحلال مجلس از سوی شاه استعفا کرد ـ او پیش تر به شاه پیشنهاد داده بود که مجلس را منحل کندـ و دکتر مصدق با رای تمایل مجلس (۶۱ رای از ۶۴ نماینده) بار دیگر به نخست‌وزیری ایران رسید. در جریان کودتای 28 مرداد از نخست وزیری عزل و دولت او سرنگون شد.

وزیر

وزارت مالیه ایران(دوره قاجار)

( از ۱۳۰۰/۰۳ه.ش. تا ۱۳۰۱/۱۱ه.ش. )
مصدق در کابینه قوام السلطنه به وزارت مالیه (دارائی) انتخاب شد.

وزارت خارجه ایران (دوره قاجار)

( ۱۳۰۲ه.ش. )
در خرداد ماه 1302 ه.ش دکتر مصدق در کابینه مشیرالدوله به سمت وزیر خارجه انتخاب شد و با خواسته انگلیسیها برای دو میلیون لیره که مدعی بودند برای ایجاد پلیس جنوب خرج کرده‌اند، به شدت مخالفت نمود. پس از استعفای مشیرالدوله، سردار سپه به نخست وزیری رسید و دکتر مصدق از همکاری با او خودداری کرد.

نماینده

مجلس شورای ملی ایران

( از ۱۲۹۳/۰۹ه.ش. تا ۱۲۹۴/۰۸ه.ش. )
در دورۀ سوم به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد اما عمر مجلس کوتاه بود.

مجلس شورای ملی ایران

( از ۱۳۰۲/۱۱ه.ش. تا ۱۳۰۷/۰۵ه.ش. )
در مجلس پنجم نماینده تهران شد، در همین مجلس بود که نمايندگان آن رأي به انحلال سلطنت قاجار دادند اما وکلايي چون دکتر مصدق، سيدحسن مدرس و چند نماينده ديگر با اين طرح مخالفت کردند. دکتر مصدق در دوره ششم نيز نماينده مجلس بود و به همراه سيدحسن مدرس با طرحهاي رضاشاه مخالفت خود را ادامه داد و پس از پايان اين دوره مجلس از سياست کناره گرفت.

مجلس شورای ملی ایران

( از ۱۳۲۱ه.ش. تا ۱۳۲۳ه.ش. )
دوره چهاردهم نماینده تهران شد و از اقدامات وي در اين مجلس مخالفت با تصويب اعتبارنامه سيدضياءالدين طباطبايي و برشمردن خيانت هاي وي، مخالفت با واگذاري امتياز نفت شمال به شوروي و ارائه طرح منع نخست ‏وزير، وزير و اشخاص ديگر براي مذاکره درخصوص امتياز نفت با نمايندگان کشورها يا شرکت هاي خارجي بود که اين طرح وي همان روز ارائه به تصويب رسيد و عملاَ دولت را در واگذاري امتياز نفت فلج کرد.

مجلس شورای ملی ایران

( از ۱۳۲۸ه.ش. تا ۱۳۳۰ه.ش. )
در انتخابات دوره شانزدهم، مصدق به همراه ديگر همفکران خود براي برگزاری انتخابات سالم در دربار متحصن شدند و با پشتیبانی سرلشکر فضل الله زاهدی (رقیب دیرینه رزم‌آرا) در مقام رئیس شهربانی و حمایت ضمنی شاه که آن زمان رزم‌آرا را دشمن درجه یک خود می دید، صندوق های ساختگی آراء تهران باطل شده و در نوبت دوم انتخابات تهران، اقلیت جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق با کسب هشت کرسی از دوازده کرسی تهران به مجلس راه یافتند.دکتر مصدق در مجلس شانزدهم عضو کميسيون مخصوص نفت بود و براي ملي شدن صنعت نفت به همراه ديگر نمايندگان جبهه ملي تلاش مي‏کرد.

والی

منطقه فارس

( ۱۲۹۹ه.ش. )
در حکومت مشیرالدوله بر حسب درخواست محترمین فارس به والیگری (استانداری) فارس منصوب شد و تا کودتای سوم اسفند 1299 ه.ش در این مقام ماند. پس از کودتای سوم اسفند با نگارش مقالات و سخنرانی در میان رجال به مخالفت با این کودتا پرداخت. دکتر مصدق دولت کودتا را به رسمیت نشناخت و از مقام خود مستعفی گشت.

موسس

مجله علمی (چاپ ایران)


مجله علمی‌‌ توسط دکتر مصدق، به‌ پیشنهاد حاج‌ میرزا یحیی‌ دولت‌آبادی ‌و با مشارکت‌ فیروز نصرت‌الدوله‌، غفاری‌ ذکاءالدوله، محمدعلی‌ نظام‌ مافی‌ سالارمعظم، موسی‌ شیبانی ‌ذکاءالسلطنه‌ تأسیس‌ و انتشار یافت‌ و بعد از ده‌ یا پانزده‌ شماره‌ به‌ گفتۀ‌ دکتر مصدق‌ به‌ دلیل‌ تزلزل‌ اجتماع‌ از بین‌ رفت.‌

معاون

وزارت مالیه ایران(دوره قاجار)

( از ۱۲۹۶ه.ش. تا ۱۲۹۷ه.ش. )
مصدق‌السلطنه با سوابقی که در امور مالیه و مستوفی‌گری خراسان داشت به خدمت در وزارت مالیه دعوت شد. نزدیک چهارده ماه در کابینه‌های مختلف این سمت را نگه داشت. در حکومت صمصام السلطنه به علت اختلاف با وزیر وقت مالیه (مشار الملک) از معاونت وزارت مالیه استعفا داد و هنگام تشکیل کابینه دوم وثوق الدوله به اروپا رفت.

مدرس


گرایشات


رهبر

حزب جبهه ملی ایران

( از ۱۳۲۸ه.ش. )
نام جبههٔ ملی نخستین بار بر گروهی گذاشته شد که همراه دکتر مصدق برای اعتراض به آزاد نبودن انتخابات دورهٔ شانزدهم مجلس شورای ملی در دربار تحصن کردند. هیات مؤسس جبهه ملی 19 نفر بودند که عبارت‌اند از: محمد مصدق، احمد ملکی (مدیر روزنامه ستاره)، محمدحسن کاویانی، دکتر کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، عباس خلیلی (مدیر روزنامه اقدام)، عمیدی نوری (مدیر روزنامه داد)، سید علی شایگان، شمس الدین امیر علائی، سید محمود نریمان، ارسلان خلعتبری ، غروی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، مظفر بقائی، عبدالقدیر آزاد، محمدرضا جلالی نائینی (مدیر روزنامه کشور)، حسین فاطمی، مشاراعظم. (هنگام کودتای 28 مرداد از این گروه تنها 3 یا 4 نفر با مصدق بودند. بقیه یا کنار رفتند و یا آشکارا علیه جنبش ملی ایران قیام کردند و به کودتا پیوستند.)

عضو

حزب اعتدالیون ایران


پس از انتخاب شدن به نمایندگی مجلس سوم، به حزب اعتدالیون پیوست که با شروع جنگ جهانی اول، این حزب تعطیل شد و فعالیت او نیز به پایان رسید. 

مخالف با

قرارداد 1919


مصدق هنگام انعقاد این قرارداد در سوئیس بود و با انعقاد آن به مخالفت پرداخت.

کودتای سوم اسفند 1299 در ایران


در این زمان مصدق والی فارس بود، با کودتا مخالفت کرد و به نشانه اعتراض استعفا داد. 


حوادث مهم زندگی


رهبر

نهضت ملی شدن نفت ایران


گسترش فعالیت‌های سیاسی پس از شهریور 1320 ه.ش سبب گسترش مبارزات مردم و به ویژه توجه آنان به وضع قرارداد نفت شده بود. مصدق در مجلس چهاردهم برای مقابله با فشار شوروی برای گرفتن امتیاز نفت شمال ایران، طرحی قانونی را به تصویب رساند که دولت از مذاکره در مورد امتیاز نفت تا زمانی که نیروهای خارجی در ایران هستند منع می‌شد. دکتر مصدق در مجلس و بیرون از آن این جنبش را که به «نهضت ملی شدن نفت» معروف شد، هدایت می‌کرد.
در سال 1329 ه.ش اقلیت مجلس به شدیدترین شکل به رویارویی با نخست وزیر رزم‌آرا که قصد مصالحه با انگلیس در جریان نفت را داشت، پرداخت. رزم‌آرا چنین استدلال می‌کرد که ما توان فنی در اختیار گرفتن کامل صنعت نفت را نداریم و باید به افزایش سهم ایران از سود حاصل، به پنجاه درصد رضایت دهیم. همین باعث شد تا او را به عنوان یک خائن به منافع ملی ایران معرفی کنند. در بیرون از مجلس نیز جریانهای گوناگون کشور از دربار تا اسلامگرایان تندرو ائتلافی بر ضد رزم‌آرا ایجاد کرده بودند که به ترور او منجر شد.
فردای قتل رزم‌آرا، روز 17 اسفند 1329 ه.ش کمیسیون نفت پیشنهاد ملی کردن صنعت نفت را تصویب و اعلام کرد. قانون ملی شدن صنایع نفت در مجلس شورای ملی در تاریخ 27 اسفند 1329 ه.ش و در مجلس سنا در تاریخ 29 اسفند 1329 ه.ش به تصویب رسید.

مشارکت در

انقلاب مشروطه ایران


با بالا گرفتن جنبش مشروطه به صف آزادی خواهان پیوست و به رهبران آن نزدیک شد. با جلوس محمدعلی شاه قاجار مصدق و مخالفت و رودررویی او با مشروطه خواهان، هسته های مقاومت در ایران تشکیل شد از جمله "مجمع انسانیت" در تهران که یکی از دو نائب رئیس آن مصدق بود. 


روابط خانوادگی


نام پدر

نام مادر

نام برادر

سید ابوالحسن ثقه الدوله



برادر ناتنی (از جانب مادر)

میرزا محمد حسین وزیر دفتر



برادر ناتنی

نام پدربزرگ

نام جدبزرگ

دارای رابطه خانوادگی با

احمد متین دفتری


محمد مصدق عموی پدر متین دفتری و پدر زن او بود.

فیروز میرزا نصرت الدوله فرمانفرما


محمد مصدق پسر عمه فیروز میرزا بود.

ستاره فرمانفرماییان


محمد مصدق پسر عمه ستاره فرمانفرماییان بود.

مریم فیروز


محمد مصدق پسر عمه مریم فیروز بود.

حافظ فرمانفرماییان


محمد مصدق پسر عمه حافظ فرمانفرماییان بود.

غفار فرمانفرماییان


محمد مصدق پسر عمه غفار فرمانفرماییان بود.

حضرت علیا سرورالسلطنه


حضرت علیا (همسر مظفرالدین شاه) خاله محمد مصدق بود.

اشرف فخرالدوله


فخرالدوله دختر خاله محمد مصدق بود. نجم‏السلطنه مادر محمد مصدق و خاله فخرالدوله، پیش از اینکه اشرف الملوک با امین الدوله ازدواج کند، او را برای پسر خود محمد مصدق خواستگاری کرده بود.

ابوالقاسم امینی


محمد مصدق پسر خاله مادر ابوالقاسم امینی بود.

مرتضی قلی بیات


مرتضی قلی بیات خواهرزاده دکتر مصدق است.

عزت ­الله بیات


مصدق دایی و پدر همسر (ضیاء اشرف مصدق) عزت الله بیات بود.

مصطفی قلی بیات


مصطفی قلی بیات خواهر زاده محمد مصدق بود.

سید زین‎العابدین امام جمعه


مصدق با شمس السلطنه دختر امام جمعه از ضیاء السلطنه دختر ناصرالدین شاه ازدواج کرد.

میرزا محمود دفتری عین الممالک



محمد مصدق عموی محمود میرزا عین الممالک بود.


محمد مصدق

تاریخ تولد ۱۲۶۱ه.ش.
تاریخ درگذشت ۱۳۴۵/۱۲/۰۴ه.ش.
محل تولد شهر تهران
در محلۀ سنگلج متولد شد.
محل درگذشت استان تهران
او در روستای احمدآباد، از توابع تهران، در محل تبعیدش درگذشت و علی رغم وصیتش برای دفن شدن در آرامگاه ابن بابویه، در یکی از اتاق های قلعۀ احمدآباد دفن شد. 
ملیت کشور ایران

توضیحات بیشتر:
  • در سال 1270 ه.ش، پدر مصدق (میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر) از ناصرالدین شاه درخواست کرد که میرزا محمد 9 ساله در ردیف مستوفیان زیردست قرار گیرد و در فهرست حقوق‌بگیران درآید و ناصرالدین شاه آن را پذیرفت. پس از مرگ پدرش لقب «مصدق السلطنه» گرفت.
  • سال 1275 ه.ش منشی مخصوص مظفرالدین شاه، فرمان استیفای خراسان را به نام میرزا محمد مصدق‌السلطنه صادر کرد. بعد از مشروطه برای شغل مستوفی شرایط مساعد نبود و اعتبار خود را از دست داده بود. مصدق بر آن شد که در راه سیاست قدم بگذارد. پس از پیروزی انقلاب مشروطه کاندیدای نمایندگی نخستین دوره مجلس شورای ملی بود اما کمی ِ سن باعث رد اعتبارنامه ‏اش شد.
  • مصدق برای ادامه تحصیل راهی اروپا و موفق به اخذ مدرک دکترا در رشته حقوق شد. پس از بازگشت به موطن مدتی در مدرسه علوم سیاسی تدریس کرد و از پذیرش مشاغل دولتی سرباز زد.
  • با سقوط وثوق ‏الدوله و روی کار آمدن مشیرالدوله، دکتر مصدق به ایران بازگشت و مدتی نیز استاندار فارس بود. اما وقتی نوبت به صدارت سیدضیاءالدین طباطبایی رسید، مصدق به اعتراض از استانداری فارس استعفا کرد و احمدشاه نیز استعفای وی را پذیرفت.
  • دکتر مصدق در دوره پنجم و ششم نیز نماینده مجلس بود و به همراه سیدحسن مدرس با طرح های رضاشاه مخالفت می کرد. پس از پایان این دوره مجلس از سیاست کناره گرفت و گاه در احمدآباد و گاه در اروپا بود. اما شهربانی رضاخان مصدق را بی نصیب نگذاشت و در 1319 ه.ش دستگیر و به بیرجند و احمدآباد تبعید شد.
  • در شهریور 1320 ه.ش پس از سقوط رضاشاه، مصدق نیز آزاد شد و این بار به نمایندگی دوره 14 برگزیده شد.
  • جبهه ملی ایران را تاسیس و رهبر نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران شد و توانست در سال 1329 ه.ش قانون آن را به تصویب مجلس برساند.
  • سال 1330 ه.ش به نخست وزیری رسید اما حکومت او با کوتای آمریکایی- انگلیسی 28 مرداد 1332 ه.ش سقوط کرد.
  • دکتر مصدق پس از کودتا محاکمه و به احمدآباد تبعید شد و در اسفند 1345 ه.ش درگذشت.

done in 0.0387 seconds